Foto's

Hier staan foto's die niet in het boek terecht zijn gekomen. Ze vertellen over gebeurtenissen in het leven van mijn opa en oma: de oorlog, de Watersnoodramp, het dorpje Hooge Zwaluwe, het leven aan boord. Maar voordat we in het verleden afdalen een link naar het heden. Mijn oom en tante, Leo en Janny Meeusen, doen op hun site verslag van hun reizen met het binnenvaartschip de Concordia. Op www.msconcordia.nl staat nu ook een fotoimpressie van de boekpresentatie.

Motorschip de Maria

Mijn opa zei dat hij verliefd was op zijn scheepje. Hij was zes jaar oud toen de Maria (in 1925) gebouwd werd. De foto is genomen rond 1959, het schilderij dateert van 1936 van de hand van C. Meulande. Let op de fraaie zeeg.

Mijn opa liet voor de stuurhut van de Maria een keuken bouwen. Het schip werd er niet mooier op maar mijn oma had een ruimte om haar werk aan boord te doen. Mijn opa had zijn vaste stoel bij de radio, als hij niet achter het orgel zat dat hij zichzelf leerde spelen.

De foto's hieronder zijn genomen in Trechtingshausen aan de Rijn in 1967. Een tijdlang vervoerde de Maria stenen vanaf deze plaats. Ze kwamen er zo vaak dat ze er kennissen kregen; mijn oma woonde dan weer even in een dorpje.

Door de crisis in de jaren zeventig moesten allerlei sectoren gesaneerd worden. In de binnenvaart dreigde de evenredige vrachtverdeling te worden afgeschaft. De schippers gingen massaal in staking. De foto links is genomenop de Seine in het Noord-Franse plaatsje Saint-Mammès in mei 1973 - de 22-jarige Peter Meeusen kijkt het aan. De Fransen hadden een geheel eigen wijze om hun markt te beschermen. Het land kent verschillende grote rivieren waar grote schepen vracht vervoeren, maar het is alleen bereikbaar via smalle kanalen met kleine sluizen. Grote Nederlandse schepen komen niet in Frankrijk; alleen spitsen zoals het tweede schip van mijn opa kunnen er varen. Op de rechterfoto wringt de Elisabeth M zich aan een sleep door een Frans kanaal.

Watersnoodramp

De meeste beelden van de ramp zijn (logischerwijs) pas geschoten toen de storm was gaan liggen: een grote watervlakte met de daken van huizen die daar bovenuit steken. Op oude beelden van het Polygoonjournaal had ik eens gezien hoe mensen met een roeiboot uit de huizen werden opgepikt - ongeveer zoals op deze foto van Hansweert na de ramp. Dat beeld had ik altijd in mijn hoofd als mijn opa hierover vertelde. In werkelijkheid was hij aan het werk toen het nog volop stormde; de golven waren minstens anderhalve meter hoog geweest. Mijn beeld was ook ontstaan door de bescheiden manier waarop mijn opa vertelde. Pas na doorvragen en toen ik de reportage over de ramp in de Provinciaal Zeeuwsche Courant had gelezen, veranderde mijn beeld. In de krant stond dat in Hansweert en het nabijgelegen Kruiningen genoeg reddingsboten lagen, maar dat ze ongebruikt bleven vanwege de hevige wind en de sterke stroom.

De nonnen van het Maria Oord Internaat waren de eerste die mijn opa met zijn roeiboot meenam. Volgens de Provinciaal Zeeuwsche Courant wilden beide vrouwen nog wat spullen uit de kapel halen toen het aanstromende water de deur dichtsloeg. De opgesloten nonnen klommen naar boven en riepen bij een tuimelraam om hulp. Mijn opa moest met een roeispaan het glas-in-lood kapot slaan en het lood verwringen zodat ze erdoor konden. De foto links is van de binnenkant van de kapel in 1980, met misschien wel datzelfde raam. Daarnaast een foto vanaf de Kanaaldijk, met rechts in de verte het statige Maria Oord.

Van oude sluizen de dingen die voorbijgaan

Het leven gaat verder, concludeerde mijn opa over Hansweert-Oost. Het dorp was onder water gelopen, weer drooggemalen, om in de jaren tachtig alsnog van de landkaart te verdwijnen: de aanleg van een nieuw sluizencomplex betekende de sloop van de ruim 250 woningen. Op deze luchtfoto zijn de gevolgen goed te zien. Het groen gemarkeerde gedeelte is de oude sluis. De oranje lijnen geven de nieuwe dijk aan, blauw markeert de nieuwe sluis, het geel gekleurde gebied is waar ooit Hansweert-Oost lag. De huizen zijn dan al grotendeels verdwenen. Op de website answest-oost.nl zijn veel foto's te vinden van het weggevaagde dorp.

In onbruik ligt de oude sluis nog steeds naast de nieuwe. De sluiskamer is dicht met gras begroeid en uit de boldergaten steken muurbloemen. Op de foto rechtsonder is het bruggetje boven de sluisdeuren te zien waarvandaan de foto linksonder genomen is. De kerktoren is nog net zichtbaar achter het ook al nieuwe appartementencomplex op de achtergrond. De huizen langs de sluisdijk zijn nog dezelfde, maar het bestemmingsplan bood wel ruimte aan kapelletjes die her en der op de daken zijn verschenen.

Oorlog

Mijn opa bracht de oorlogsdagen door in het niemandsland rond Rotterdam en Schiedam. Daar was hij getuige van het bombardement op Rotterdam. Dit beeld vanuit een Duitse bommenwerper laat de brandende stad zien, met op de voorgrond de Bergse Plassen en het Kleiwegkwartier. Rechtsonder de spoorlijn die richting de stad loopt, daarna afbuigt richting Schiedam en om de stad heen draait. Ergens langs die bocht, in de weilanden in het midden rechts, zat mijn opa tegen een dijkje aangedrukt.

Na het bombardement gaf het Nederlandse leger zich over. De volgende dag liep hij als gecapituleerde soldaat door een verwoest stadscentrum.

De eerste maanden van de bezetting kon de Maria niet varen omdat overal bruggen in stukken in de rivier lagen. Hier Zaltbommel.

Er is al veel geschreven over de Nederlandse houding tegenover de Duitse oorlogsdreiging. Historici verschillen erover van mening: was Nederland naïef in de hoop haar neutraliteit te behouden, of was het onbegonnen werk tegen de Duitse overmacht? Mijn opa vierde op 4 mei zijn verjaardag, zes dagen voor de Duitse aanval. Dit kaartje kreeg hij met de post op zijn kazerne in Rotterdam. De nationale posterijen waren optimistisch: het poststempel spreekt boekdelen van Lou de Jong.

Mysterieuze lading

In 1971 maakten mijn opa en oma een reis naar het communistische Oost-Duitsland (beschreven in hoofdstuk 6 van het boek). In Basel kregen ze een turbine van 77 ton in het
ruim. Mijn opa kwam niet te weten waar de turbine voor diende. Hij wist alleen dat de lading met de trein uit Frankrijk was gebracht. Handel tussen West-Europa en Oost-Europa was zeldzaam in die tijd en het is een raadsel waarom er een turbine van westerse makelij naar Oost-Duitsland moest worden verscheept. Hiernaast de vrachtbrief (links) en de officiële toestemming van de Oost-Duitse autoriteiten om in de DDR te varen (beide met een klik te vergroten). Hieronder de enige foto van de turbine, die in een grijze container in het schip wordt geladen. Daarnaast een foto van een turbine die de Maria een paar jaar eerder in Straatsburg laadde.

Varen in Zeeland

In de loop van de oorlog werd het varen steeds gevaarlijker. Het oorlogsgevaar kwam van twee kanten. De Duitsers namen schepen in beslag voor allerlei klusjes, waaronder het vervoer van oorlogsmaterieel, terwijl de Britse vliegtuigen luchtaanvallen uitvoerden op de schepen. Toen in 1943 de bietencampagne begon, ging de Maria ’s nachts varen. De betonning was opgenomen en de lichten gedoofd: het was aardedonker. In het boek staat beschreven hoe mijn opa dit met zijn vader en broer Jan klaarspeelde, met als enige gereedschap een kompas, een dieplood en een zeekaart, en hun kennis van de Zeeuwse wateren. Mijn opa was de kaartlezer. Hieronder de kaart van de Westerschelde die hij gebruikte, met zijn aantekeningen in kleurpotlood. (Met een klik komt de kaart op een volledig scherm en is daarna nog uit te vergroten.) De Maria was het enige schip dat 's nachts voer, en daarom kregen ze bij de suikerfabriek voorrang bij het lossen. Nadat de bietencampagne voorbij was, werd de Maria gevorderd om koeien te verschepen; de Duitsers wilden Schouwe-Duiveland ontruimen en onder water zetten. Dat was de laatste oorlogsreis: daarna dook de Maria onder in de Biesbosch.